Thematoernooi door Henk Alberts

Op dinsdag 22 oktober stond het (jaarlijkse) thematoernooi van Promotie op het programma. Vooraf informeren bij een aantal medeleden bleek weinig verhelderend; geen staat op te maken wat je kon verwachten. Het bleek uiteindelijk een door wedstrijdleider Eric Trommel georganiseerd evenement met een aantal soms goed geslaagde, soms minder goed geslaagde stellingen te zijn. En het zorgde zeker voor de nodige verwarring en hilariteit, bijvoorbeeld door een stelling, waarbij pas bij de oplossing bleek, dat het een voorgiftpartij betrof, zonder de witte Dame. Een stelling (“CHESS PASSION“ van Sam Loyd) trof mij bijzonder; het was een weerzien met een stelling waar ik circa een jaar geleden een artikel over schreef in de Schaakkoerier, het blad van de Motiefgroep Schaken.

Hieronder dat 'oude artikel'.

***************************************************************************

Voor wie dat niet weet: De Motiefgroep Schaken, is een landelijke vereniging waarvan de leden geïnteresseerd zijn in het verzamelen van allerlei zaken op het gebied van schaken. Het betreft hier een grote verscheidenheid aan schaak-objecten, zoals schaakpostzegels, prentbriefkaarten, stempels, eerste dag enveloppen, schaak-munten, telefoonkaarten, schaakboeken, schilderijen, kunstvoorwerpen, strips, curiosa, enz. Dus alles wat thematisch aan schaken gerelateerd kan worden. Hiertoe houdt de Motiefgroep Schaken 2x per jaar een contactdag, met gelegenheid tot kopen verkopen en ruilen, met tevens op elke contactdag een veiling, met vaak zeldzame zaken en de mogelijkheid (ook voor niet leden) om schriftelijk te bieden. De veilingkavels staan daartoe ook vermeld op de site van de Motiefgroep op www.euwe.nl. Ook wordt 5x per jaar het blad De Schaakkoerier uitgegeven met o.m. informatie over nieuwe uitgiften, artikelen over de verschillende schaakverzamelgebieden enz. ***************************************************************************

“ CHESS PASSION “

De laatste jaren komen er, uitgegeven door Sandor Badacsonyi, alias Caissa KFT te Kecskemét, nogal wat Hongaarse schaakansicht-kaarten op de markt. Deze kaarten vallen (mij) vooral op doordat er op de achter-kant van de kaarten consequent een schaakpartij of schaakprobleem met bijbehorende stelling c.q. diagram wordt afgedrukt. En extra mooi zijn natuurlijk de (paar) kaarten uit deze serie waarbij de stelling van het diagram op de achterkant ook op de voorkant van de kaart verwerkt is. Een ander bijzonder kenmerk van deze kaarten van Sandor Badacsonyi is dat hij al zijn kaarten ook (op de achterkant) een naam mee geeft. De hiernaast afgedrukte kaart kreeg als naam “chess passion”, en uit het verdere verhaal zal hopelijk blijken waarom deze naam. Het is een kaart uit de categorie waarbij de stelling van het diagram op de achterkant van de kaart ook op de voorkant van de kaart verwerkt is. Het gaat hierbij om een schaakprobleem van de beroemde probleemcomponist Sam Loyd.

Sam Loyd (1841 – 1911) geldt als de grootste (schaak)puzzelontwerper die de wereld ooit gekend heeft. Hij werd geboren in Philadelphia, publiceerde al op 14-jarige leeftijd zijn 1^e schaakprobleem in een New Yorkse krant en was vanaf z’n 16^e jaar redacteur van een probleemrubriek in Chess Montly.

Het meest bekende probleem van zijn hand is waarschijnlijk het bekende 8 dames probleem; zet 8 dames zodanig op een verder leeg schaakbord, zodat geen van hen één van de andere dames aanvalt. Overigens zijn er maar liefst 92 verschillende oplossingen voor dit probleem.

Sam Loyd’s succes werd overigens mede veroorzaakt door het feit dat één van zijn sterke zijde was, dat hij zijn puzzels en problemen ook op succesvolle wijze in de publiciteit wist te brengen. Hij deed dit onder meer door niet alleen het probleem zelf te ontwerpen, doch door dit ook nog eens vergezeld te doen gaan van een daarbij behorend, vaak schitterend, verhaal. (Zo is mij persoonlijk altijd zijn probleem van pat in 13 vanuit de beginstelling bijgebleven.)

Een wat minder bekend, maar absoluut zeer fraai probleem van Sam Loyd ligt ten grondslag aan bovenstaande afgebeelde ansichtkaart. Ook in dit geval betreft het een schaakprobleem met een begeleidend verhaal.

Het verhaal van Sam Loyd:
“ De krijgshaftige koning Karel XII van Zweden werd in 1713 in Bender

(in Moldavië, een deel van het toenmalige grote Turkse rijk) ingesloten

door de Turken, zijn voormalige bondgenoten. (Overigens hier was de

koning heen gevlucht na z'n vernietigende nederlaag, ten gevolge van

de invallende strenge winter, bij Poltava tegen de Russen.)

De tijd die Karel XII in Bender

overbleef naast het oorlog

voeren gebruikte hij om schaak-

matches uit te vechten met zijn

minister Christian Albert Grothusen.

Dit is ook door Voltaire beschreven.

En volgens het verhaal van Sam Loyd

was men op een dag, na een spannende

partij, gekomen tot de stand zoals

afgebeeld op de ansichtkaart en op

het diagram hiernaast;

Karel XII, met wit aan zet, kondigde

juist een mat in 3 zetten aan.

Dit met als oplossing:

1. Txg3

(dreigt 2. Th3+ Lh4 3. g4 mat)

1. ... Lxg3 2. Pf3

en zwart is in tempodwang; na

elke willekeurige zet van de

zwarte loper volgt er 3. g4 mat. “

De ansichtkaart van Badacsonyi toont ons inderdaad een Koning (natuurlijk herkenbaar aan zijn kroon) alsmede een andere edelman (de minister), gezeten achter een schaakbord in een grote paleisachtige hal met zuilen en bogen (die mij vooral doen denken aan het verzonken paleis Yerebatan Sarayi in Turkije, Istanboel hetgeen ook nog gebruikt is in één van de James Bond-films.) Wel doen de kleding van de beide mannen en de verder entourage meer denken aan de (vroege) middeleeuwen dan aan 1713 (bijvoorbeeld de pruiken-tijd van Lodewijk de XIV in Parijs als ook de tijd van de tegenstander van Karel XII, Tsaar Peter de Grote in Rusland.)

Het verhaal van Sam Loyd houdt echter bij dit ene probleem niet op. Het wordt nog veel mooier en hij gaat verder met;

“ Nauwelijks was Karel XII

uitgesproken of daar suisde een

Turkse kogel door een venster.

Deze kogel vaagde het witte Paard

van het bord, en dit Paard vloog

in duizenden stukjes uiteen.

Grothusen maakte een luchtsprong

van schrik. Karel XII bleef echter

(zoals het een koning betaamd)

doodbedaard. En na nog een blik

op het bord geworpen te hebben,

sprak hij lachend: ‘dat Paard kan

ik je eigenlijk best wel cadeau

doen, en toch mat in 4 zetten

aankondigen.’ “

Zie diagram hiernaast:

Nu zet wit mat in 4 middels 1. hxg3 (dreigt 2. Tg4 en 3. Th4 mat)

1. ... Le3 (want op 1. ... Lxg3 2. Txg3 Kh4 geeft 3. Th3 mat)

2. Tg4 (dreigt weer 3. Th4 mat)

2. ... Lg5 3. Th4+ Lxh4 4. g4 mat

Maar voor Sam Loyd kon het altijd nog gekker / beter;

“ Nauwelijks had Karel XII het mat in 4 aangekondigd of – het is niet te

geloven – een tweede Turkse kogel vloog door het venster en trof de pion

van h2, zodat ook die van het bord verdween. Grothusen werd doodsbleek.

‘Je hebt onze vrienden de Turken op je hand’, sprak Karel XII echter

zorgeloos. ‘Maar ik zal eens kijken of ik deze ongelukkige pion werkelijk

niet missen kan. Ik heb het!’ Schaterde hij dan na enkele ogenblikken.

‘Met het grootste genoegen deel ik u mede, geachte vriend, dat ik de

eer heb u hierbij mat in 5 zetten aan te kondigen.’ “

Deze laatste oplossing (dus zonder

het witte Paard en zonder pion h2

op het bord) is als volgt

(zie diagram hiernaast)

1. Tb7

(met als doel 2. Tb1 en

3. Th1 mat)

1. ... Le3

2. Tb1 Lg5 3. Th1+ Lh4

4. Th2 !!! gxh2 5. g4 mat

Sam Loyd besluit het verhaal met;

“ En Karel XII wilde Grothusen

niet laten gaan, voordat deze

dit nieuwe probleem ook had

opgelost. Het is geen wonder dat

de minister uit angst voor

herhaling van dergelijke schaak-

slachtingen de volgende dag naar de Turken over liep. “

En Karel XII? Hij werd uiteindelijk in februari 1713 bij Bender gevangen genomen door de Turkse Sultan. Pas eind november 1714 zou hij weer, ontkomen aan zijn gevangenschap, in Zweden terugkeren. En uiteindelijk sneuvelde hij in 1718 in Denemarken bij een volgende oorlog tegen de Russen. Dit laatste mogelijk ook nog door een kogel uit eigen kamp.

Henk Alberts