Voor de meivakantie hadden wij een reis naar Riga geboekt. Deze reis werd georganiseerd door het Veenkoloniaalmuseum te Veendam. De conservator van dat museum was onze reisleider. Riga is geen toevallige reisbestemming. In de loop der jaren is er op museaal niveau een band ontstaan tussen Riga en Veendam. Niet op bestuurlijk niveau. Deze stedenbanden, jumelages met een mooi woord, zijn er met Kelowna (Canada) en Gniezno (Polen). De bevrijders van Veendam in 1945 waren Canadese en Poolse troepen. Tot en met vorig jaar namen er Canadese veteranen deel aan de herdenkingsbijeenkomst op 4 mei. Dit jaar lukte dat niet meer om de nog levende veteranen niet fit genoeg waren voor de lange reis.

De band met Riga is veel ouder en dateert uit de late middeleeuwen. Nog al wat Oostzeevaarders woonden in Veendam en voeren op Riga om hout te halen. Als ballast werden onder meer Delftsblauwe tegeltjes meegenomen en die zijn dan ook op verschillende plaatsen in Letland aan te treffen. De contacten ontstonden een jaar of tien geleden, toen in Veendam een Riga tentoonstelling werd georganiseerd en daarvoor stukken uit Riga nodig waren. Met een conservator als reisleider is het onvermijdelijk dat de focus op museumbezoek kwam te liggen. De grootste was gesloten vanwege een complete verbouwing, de rest hebben we bezocht. Een belemmering om alles goed te begrijpen was het vrijwel ontbreken van teksten in het Engels. Maar voor de met name de uiterst bloedige geschiedenis van Letland zijn geen woorden nodig, de beelden spreken voor zich. De vlag van het vrije Letland bestaat uit drie banen: bloed rood-wit-bloed rood, waarmee men deze geschiedenis indringend wil symboliseren. Een afwijkende rode kleur wordt dan ook niet als Letse vlag gezien, het moet bloed rood zijn.

Letland kent maar een korte geschiedenis als vrije land: tussen 1918 en 1940 en nu vanaf 1991. In 1918 kon het zich vrij vechten omdat de Russen in een burgeroorlog verwikkeld waren en in 1991 dankte zij hun vrijheid aan Boris Jeltsin, die niet wilde ingrijpen na het uiteenvallen van de Sowjet Unie. Mijn echtgenote viel het op dat Letland een eigen mode heeft, kleurrijke kleding met veel frisse kleuren. Er is een eigen kleding industrie, al komen er ook wel spullen uit bijvoorbeeld Italië. De jonge Letse vrouwen, veelal op hoge hakken, zien er dan ook in meerderheid prachtig uit, mede door hun lengte en fiere houding. Ook als tramliefhebber kwam ik ruim aan mijn trekken: 9 lijnen met vier typen trams (Skoda en Tatra) en 21 trolleybuslijnen, ook met vier typen.

Bijzonder was (ik heb dat niet eerder meegemaakt) dat er per vervoersoort opnieuw genummerd wordt. T3 kan zowel tram 3 als trolley 3 zijn en A3 is een dieselbus. Trolleybus 3 kwam langs ons hotel, het zal niet verbazen dat er mensen waren die met dieselbus 3 in een andere wijk terecht kwamen. Door de korte vrije Letse geschiedenis zijn er niet veel beelden te zien van belangrijke mensen. Dat waren immers bijna altijd hun onderdrukkers. Riga heeft een vrijwel ongeschonden binnenstad vol met prachtige architectuur waaronder Jugendstil en bezit een aantal mooie parken. Genoeg te zien voor een volle week.

Ik miste Misha Tal. Geen beeld van deze in Riga geboren wereldkampioen schaken, althans in het centrum ben ik geen herdenking van hem tegengekomen. Op de laatste dag kwamen wij pas het VVV kantoor tegen (dat kan bij georganiseerde reizen, er is geen noodzaak om er naar op zoek te gaan) en op dat moment realiseerde ik mij niet dat ik kon vragen naar zijn geboortehuis of een ander gebouw dat een rol speelde in zijn leven. Wij hebben het ghetto van Riga bezocht, alwaar de geschiedenis in wreedheid en onmenselijkheid nauwelijks te overtreffen is.

Bij het schrijven realiseer ik mij nu dat Tal als Joodse jongen deze hel overleeft heeft, dan wel heeft kunnen ontlopen. Dat is opmerkelijk en daar zou ik graag over gelezen hebben.  

Naschrift:
Kort na het inleveren van de column kwam ik bij toeval een artikel tegen van Henk Alberts over Schaakmonumenten. Ik heb vier verschillende stratenmappen geraadpleegd. Geen van deze vermeldt een Wermanpark. Na enige speuren: via “a hotel overlooking Wermanpark” achterhaalde ik de straat: Krisjana Barona Iela. Dat is een lange winkelstraat met de tramlijnen 3, 6 en 11. Welk park het precies is weet ik niet, wel is zeker dat ik er vlak in de buurt ben geweest.

Het beeld van Mikhail Tal in Riga, Letland (Henk Alberts)

In geen enkele toeristensite van Riga wordt er iets over vermeld en het heeft mij vervolgens veel moeite gekost op het internet nadere informatie over dit beeld te vinden. Pas toen ik bedacht om in plaats van Engelstalige Duitstalige zoektermen te gaan gebruiken (Riga schach denkmal) vond ik wat meer informatie. Het beeld van Mikhail Tal staat in Riga in het Werman-park. Dit is een park vernoemd naar de vermogende familie Werman, welke het park ooit aan Riga en aan de burgers van Riga geschonken heeft. In dit park staan beelden van “de grote zonen van Riga”. En in augustus 2001 werden hier twee nieuwe beelden onthuld. Namelijk op 14 augustus 2001 een beeld van Wilhelm Ostwald, Duits Chemicus en Nobelprijswinnaar, geboren in Riga (1853 – 1932). En enkele dagen daarvoor (de exacte datum ontbreekt mij) het beeld van Mikhail Tal (1936 – 1992).