"R?gence en Staunton" door Ruurd Kunnen

Van vrienden heb ik kortgeleden het boek "Chessmen. Art and History" van Mathieu en Ine Kloprogge gekregen. Prachtig. In het boek wordt een beschrijving gegeven van de ontwikkeling van de schaakstukken vanaf de Perzische tijd tot aan de 21e eeuw en van schaakstukken in alle delen van de wereld. De schrijvers hebben zich niet beperkt tot een technische verhandeling van de stukken en schaakspellen die zij hebben verzameld, maar plaatsen deze in hun historische, politieke en culturele context. In het boek en op de bijbehorende CD is bovendien een groot aantal foto's en afbeeldingen opgenomen.

Een klein jaar geleden heeft Promotie een schaakspel cadeau gekregen. De gulle gever, iemand van ongeveer 75 jaar en zelf geen schaker, vertelde dat het een oud spel was waarmee zijn vader nog had gespeeld. Verder wist hij er niet veel van. De stukken waren kleiner dan de stukken waarmee wij op de club spelen en ze hadden een andere vorm. Zij waren niet bruikbaar voor de normale clubavonden. Het schaakspel verdween in de kast. Totdat ik het boek van de Kloprogges onder ogen kreeg.

De stukken waar wij gewoonlijk mee spelen, en die officieel door de FIDE zijn goedgekeurd, zijn de zgn. Stauntonstukken (eerste foto). De Engelsman Howard Staunton leefde van 1810 tot 1874. In 1843 versloeg hij de Fransman Saint-Amant, waarna hij als de sterkste speler van Europa en dus van de wereld werd beschouwd. In navolging van Raymond Keene noemen de Kloprogges Staunton de eerste wereldkampioen, maar wereldkampioenen waren er in die tijd nog niet. In 1851 organiseerde Staunton in Londen het eerste internationale schaaktoernooi. Eigenlijk was dat een schaakcongres, waar nog meer werd gedaan dan schaken. Zo was het de bedoeling meer eenheid in de spelregels aan te brengen. Staunton vond ook dat iedereen met dezelfde stukken moest spelen. Hij propageerde een type dat was ontworpen door Nathaniel Cook in 1835 en dat in 1849 op de markt werd gebracht door de firma Jacques in Londen. Het was waarschijnlijk de eerste keer dat een beroemde naam werd gebruikt om een commercieel product te promoten.

De discussie over de standaardisering van de schaakstukken was echter al veel eerder begonnen door Philidor (1726-1795). De eerste stukken die in aanmerking kwamen waren de stukken die werden gebruikt in het beroemde Caf? de la R?gence in Parijs. In "Chessmen. Art and History" staat een foto van een typisch R?gence-spel. Staunton kon weinig waardering opbrengen voor deze stukken, die minstens een halve eeuw ouder waren dan de stukken van Cook en Jacques. In hoeverre dat verband hield met Frans-Engelse animositeit is niet bekend.

De stukken die Promotie heeft gekregen (tweede foto) zijn vrijwel identiek aan de R?gence-stukken die in het boek van Mathieu en Ine Kloprogge zijn afgebeeld.

Kenmerkend voor de R?gence-stukken zijn de vaasvormige buiken van de koning en de dame en de bolvormige buiken van de lopers en de paarden. Bij de Stauntonstukken ontbreken de buiken geheel. De "kop" staat op een stam die op een basis rust. Een ander verschil is dat de koning en de dame van de Stauntonstukken een kroon dragen en die van de R?gence-stukken niet. In de vorm van de Stauntonloper is nog de bisschopsmijter te herkennen. Bij het R?gencespel is de loper (evenals de dame) geheel abstract. Het verschil is te herleiden tot de politieke situatie van de Franse Revolutie toen de monarchie, de kerk en de aristocratie in discrediet waren geraakt. Het paard is groter dan de loper. In een ontwerp van de Encyclopedisten Diderot en d'Alembert uit 1751 is ook het paard, dat de adel symboliseert, geheel geabstraheerd.

De Stauntonstukken zijn al tientallen jaren de offici?le internationale standaardstukken. De R?gence-stukken zijn zeer populair gebleven tot aan de 20e eeuw. Ze zijn massaal geproduceerd en vanuit Frankrijk ge?xporteerd naar alle landen van Europa en naar de Verenigde Staten. De exemplaren van Promotie kunnen zo'n honderd jaar oud zijn, maar zeker is dat niet. Waarschijnlijk was het een goedkoop spel. Dat is af te leiden van de vorm van het paard. Dat is gezaagd en plat aan de zijkanten. De meer luxe spelen hebben gesneden paarden met een welvende vorm. De witte stukken zijn gesigneerd. Aan de onderkant van de voet staat een paraaf. Die kan van een van de eigenaren van de stukken zijn geweest, maar ook van de maker. Misschien kunnen de Kloprogges daarover opheldering geven.

Het R?gencespel was een van de prijzen bij het Open toernooi in oktober 2007, maar niemand koos deze prijs. Schakers hebben liever wijn en snoep, desnoods een boek. Het is zonde het spel in een kast te laten staan. Ik bied er 50 euro voor. Wie biedt meer?