Lichte kritiek
Hans Meijer - 28 May 2011
"Lichte kritiek" door Hans Meijer Wat te denken van de vier schaakgedichten uit mijn vorige column? Manuel Nepveu schreef me dat het zijn inziens de vier allerberoerdste schaakgedichten van het universum zijn. Heeft Manuel gelijk? Laat ik mijn keuze toelichten (svpromotie.nl/column/column02apr2011.htm). Manuel vindt dat het gedicht 'Caissa' (1763) nauwelijks echt te begrijpen is. Daar zit wat in. Dit gedicht geeft aanleiding tot zeer vele vragen maar dat is voor een gedicht niet echt vreemd. Wie is bijvoorbeeld de 'Cyprian Boy' waar de dichter over rept? Pas na enig zoeken kwam ik er achter dat het Eros is (opus.bibliothek.uni-augsburg.de/volltexte/2009/1416/). En waarom dwaalt Ca?ssa door de bossen van Thraci? bij de Zwarte Zee? Ik vermoed dat Sir William Jones haar in Thraci? plaatst omdat zowel Orpheus (en.wikipedia.org/wiki/Orpheus) als Spartacus (en.wikipedia.org/wiki/Spartacus) er vandaan komen. Een inspirerender omgeving voor de godin van het schaakspel dan Thraci? lijkt me nauwelijks mogelijk. 'Tijdnood' van Jan Kal is een eigenaardig gedicht. Ik nam het op omdat ook ik ooit een keer in Amsterdam tegen Ca?ssa's zomerkampioen Rik Lith gespeeld heb, zie 'Vertrokken schakers' (svpromotie.nl/column/column26okt.htm). Jan Kal komt drie keer voor in "De Nederlandse Po?zie van de 19de en 20ste eeuw in 1000 en enige gedichten" van Gerrit Komrij (1979), namelijk met 'Kersen', 'Voortplanting' en 'Effectief Studeren'. Jan scoort goed bij Gerrit want slechts een op de ruim tweehonderd gedichten die hij las haalden zijn bloemlezing. 'Absurd schaakspel' van Mircea Dinescu klinkt inderdaad nogal absurd, maar is dat nu net niet de bedoeling van een absurd gedicht? Het gedicht gaat over president Ceausescu van Roemenie, een van de vele absurde presidenten waar we in de wereld mee te maken (gehad) hebben. In de jaren zeventig maakten mijn vrouw en ik met hem kennis toen we een tijdlang in Eindhoven op onze studentenflat onderdak verleenden aan een Roemeense vluchteling. Eugene Voicu vluchtte naar Frankrijk waar men hem de keuze gaf tussen het vreemdelingenlegioen of de gevangenis in Roemeni?. Hij koos voor de eerste optie. Ontvluchtte vervolgens het vreemdelingenlegioen en belandde in Nederland waar hij politiek asiel kreeg. Zijn verhaal had veel weg van dat van een nietige pion die in een absurd schaakspel met Europa als schaakbord verzeild raakte. 'The Waste Land' is volgens sommigen het belangrijkste gedicht van de 20ste eeuw. T.S. Eliot kreeg voor zijn werk de Nobelprijs zodat voor dit standpunt wel wat pleit. Voor Manuel is het echter leuk te weten dat H. P. Lovecraft dit gedicht als volgt omschreef: "A practically meaningless collection of phrases, learned allusions, quotations, slang, and scraps in general" en het parodieerde met "Waste Paper: A Poem Of Profound Insignificance". Het schaakspel is het spel bij uitstek voor 'The Waste Land'. Het is een spel van koude strategie?n en verstoken van gevoel of menselijk contact. Interactie bestaat uit het doen van zetten op een vierkant geruit bord. Het is dan ook goed te begrijpen dat Eliot's eerste vrouw Vivienne er op stond dat hij de zin [The ivory men make company between us] uit 'The Waste Land' schrapte.
Voor meer schaakgedichten zie: Ezra Pound: bartleby.com/300/405.html (Engels); Vladimir Nabokov: chesscafe.com/text/skittles372.pdf (Russisch en Engels) en Jorge Luis Borges: poemas-del-alma.com/ajedrez.htm (Spaans). Bepaald niet de geringsten onder de dichters. En dan is er nog de op muziek gezette schaaklyriek zoals 'White Rabbit' van Grace Slick met Jefferson Airplane op Woodstock 1969 (youtube.com/watch?v=c2yQLXTuctA) en 'One night in Bangkok' van Abba met Murray Head in 1984 (youtube.com/watch?v=mnqj31VPNoE |
